و قال آخر : صمّ اذا سمعوا خيرا ذكرت به و ان ذكرت بسوء عندهم أذنوا و مانند اين بسيار است . و بعضى اهل تأويل وجهى گفتند در آيت و اگر چه در او بعدى هست ، گفتند : هذا من قولهم : ذريت الطَّعام و ذريت الشّعير اذا حثوته ليتميّز منه التّبن ، و منه المذراة ( 1 ) للآلة الَّتي يذرى بها ، و منه قوله : وَالذَّارِياتِ ذَرْواً ( 2 ) ، و منه قوله : . . . تَذْرُوه الرِّياحُ . . . ( 3 ) ، يعنى ما بسيارى » از اهل دوزخ جدا كنيم - از جنّيان و انسيان - از اهل بهشت ، چنان كه گفت : ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْه حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ( 5 ) . . . ، و اين وجهى بودى در تاويل آيت اگر نه آنستى كه اين لفظ اعنى ذريت و ذرأت ، اين از مهموز است و آن از ناقص ، لام الفعل اين همزه است ، و لام ( 6 ) او « واو » است و « يا » هم لغت است در او ، يقال : ذروته و ذريته اذروه و اذريه و ذريا . و آنچه مهموز باشد تخفيف همزه كنند نه تثقيل . در آيت وجهى ديگر گفتند ، و آن وجهى قريب است و آن ، آن است كه ماضى به معنى مستقبل است و ذرأنا به معنى سنذرأ باشد ، چنان كه ، وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ . . . ( 7 ) ، وَنادى أَصْحابُ النَّارِ . . . ( 8 ) ، وَنادى أَصْحابُ الأَعْرافِ . . . ( 9 ) ، المعنى ، سينادي آنگه معنى آن باشد كه ، در نشأت اخرى خداى تعالى اينان را باز آفريند و براى آن باز آفريند ايشان را تا به دوزخ بردشان و عقوبت كند به جزاى كفر و معاصى كه در دنيا كرده باشند و اعتراض ، كثيرا . [ و كس را ] ( 10 ) بر اين وجه طعن نباشد براى آن كه خداى تعالى بسيارى مستحقّان دوزخ را عفو خواهد كردن . پس اين وجهى باشد در آيت از قدح و اعتراض دور ( 11 ) ، و استعمال ماضى به معنى مستقبل در كلام عرب شايع و جايز است و در قرآن و اشعار بسيار است . امّا آن كه « لام » ، براى غرض

--> ( 1 ) . اساس : الذّاره كه با توجّه به نسخه آج ، تصحيح شد . ( 2 ) . سوره ذاريات ( 51 ) آيهء 1 . ( 3 ) . سوره كهف ( 18 ) آيهء 45 . ( 4 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، لت را . ( 5 ) . سوره آل عمران ( 3 ) آيهء 179 . ( 6 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، آن : لام الفعل . ( 7 ) . سوره اعراف ( 7 ) آيه 44 . ( 8 ) . سوره اعراف ( 7 ) آيهء 50 . ( 9 ) . سوره اعراف ( 7 ) آيهء 48 . ( 10 ) . اساس : افتادگى دارد از آو ، افزوده شد . ( 11 ) . مج ، لب ، لت : در او .